گروه مطالعات و پژوهشهاي قرآني

تقريباً همزمان با تأسيس دفتر تبليغات در مشهد، گروه علوم قرآني نيز تشكيل شد. اين گروه كه هم اينك يكي از گروه‌هاي مصوب پژوهشكده علوم اسلامي و مطالعات ميان رشته‌اي دفتر به شمار مي‌آيد، داراي ساختار زير مي‌باشد:

ساختارگروه:

1. شوراي علمي، داراي پنج عضو با نامهاي:

ـ سيد عباس صالحي (مدير مسؤل فصلنامه پژوهشهاي قرآني)
ـ احمد ترابي (سردبير فصلنامه پژوهشهاي قرآني)
ـ محمدمهدي مسعودي (مدير دفترتبليغات اسلامي خراسان رضوي)
ـ حسن حكيم‌باشي (معاونت پژوهشي دفتر خراسان رضوي)
ـ سيد موسي صدر (مدير گروه مطالعات و پژوهشهاي قرآني)

2. هيئت علمي با سه عضو تمام وقت به نامهاي:

ـ دكتر سيد مصطفي احمدزاده
ـ دكتر محمد بهرامي
ـ حجت‌الاسلام حسن حكيم‌باشي

3. پژوهشگران:

در حال حاضرگروه 10 نفر محقق ثابت و بيش از 50 نفر محقق غيرثابت در اختيار دارد و جمعي از پژوهشگران خارج از دفتر نيز با گروه همكاري مي‌كنند.
كتابخانه تخصصي دفتر كه بخش قرآني آن غني‌ترين در نوع خود در مشهد مي‌باشد به عنوان بازوي پشتيباني اين گروه ياري‌سان است.
فعاليت‌هاي اين گروه از آغاز تا كنون مجموعاً معطوف به پنج طرح كلان پژوهشي و برخي طرحهاي كوچك‌تر بوده است:

1- طرح تکمیل و توسعه «تفسیر راهنما»

تفسیر راهنما در اصل 22 دفتر از یادداشتها و فیشهای آیت الله هاشمی رفسنجانی بود که در سالهای 54 تا 57 درزندان توسط ایشان نوشته شده بود. پس از انقلاب تعدادی از این دفاتر برای پژوهش، تحقیق و تکمیل در اختیار دفتر تبلیغات اسلامی قم و 10 دفتر از آنها در اختیار دفتر مشهد قرار گرفت. طرح تکمیل و توسعه تفسیر راهنما در مشهد، همزمان با قم ادامه یافت و نهایتاً پس از تلفیق با قسمتهای انجام شده در قم، در 20 جلد به چاپ رسید.

2- طرح تدوین « فرهنگ موضوعی تفاسیر»

پس از تکمیل کار تفسیر راهنما، ازسوی مرکز فرهنگ و معارف قرآن که در مجموعه خود واجد گروهی از محققان فاضل، با مهارت ویژه و توان تفسیری بالایی بود، پیشنهاد تهیه یک فرهنگنامه یا معجم موضوعی از تفاسیر قرآن، اعم از تفاسیر سنی و شیعی ارائه گردید. در این راستا، ابتدا صدها تفسیر، شامل حدود دو هزار مجلد، شناسایی و سپس قرار شد در مرحله اول، کار بر روی 80 تفسیر آغاز شود. از این تعداد 30 تفسیر از تفاسیر شیعی و 50 تفسیر از تفاسیر سنی انتخاب و کار پژوهش روی 35 تفسیر به گروه علوم قرآنی مشهد واگذار شد. محققان گروه تفاسیر را مطالعه و فیش برداری های لازم را انجام می دادند و نتیجه کار جهت ثبت اطلاعات نهایی به قم ارسال می شد.
در نهایت تا سال 72 نزدیک به 39 تفسیر مطالعه و تحقیق شد و حاصل تحقیقات انجام شده پس از گزینشهای لازم، در قالب نرم افزاری به نام «صراط» ارائه گردید، همچنین بخشی از این مجموعه در یک دوره سه جلدی با عنوان «فرهنگ موضوعی تفاسیر» در سال 82 به چاپ رسید.

3- فرهنگ کاربردی واژگان قرآن کریم (به دو زبان فارسی و انگلیسی)

با توجه به این واقعیت که ترجمه های قرآن به زبان انگلیسی، غالباً ناقص، تحریف شده و دارای اشکالات فراوانی است، طرح فرهنگ یاد شده پیشنهاد و تصویب شد و با همکاری جمعی متشکل از یک گروه عربی و یک گروه انگلیسی به انجام رسید0
گروه عربی به تحقیق و تدوین واژگان قرآن و جمع آوری اطلاعات موجود درباره هر واژه از تفاسیر و کتب لغت پرداخته و گروه انگلیسی متصدی بررسی اطلاعات آماده شده توسط گروه عربی و ترجمه آن به زبان انگلیسی بوده است. وهم اینک مراحل کنترل وبازبینی جلدهای دوم وسوم دردست انجام است
جلد اول این طرح مشتمل بر حرف الف تا حرف ذال نیز، در دست چاپ است، و از آنجا که محصول کار گروه عربی به صورت یک فرهنگ کامل معانی کاربردی واژگان قرآن در آمده و مددرسان قرآن پژوهان فارسی زبان در زمینه ترجمه و تفسیر و... می باشد، فرهنگ مورد نظر به دو زبان فارسی و انگلیسی منتشر می گردد.

4- تهیه، گردآوری و تنظیم منابع و مدارک قرآنی

این کار با بررسی صدها عنوان مجله و نشریه (که از دهها سال پیش تاکنون انتشار یافته اند) و گزینش و استخراج مقالات قرآنی از میان آنها و سپس تنظیم و ثبت و فهرست بندی و تهیه نسخ آنها انجام می شود. در حال حاضر بیش ازدوهزار مقاله ازین مجموعه آماده سازی و در دسترس محققان گروه قرآن دفتر و سایر علاقه مندان قرار گرفته است.
همچنین برنامه رایانه ای آن، پس از تکمیل کار، تنظیم خواهدشد. این پروژه نهایتاً به عنوان بازوی تحقیقی و کتابخانه ای گروه علوم قرآن عمل خواهد کرد. علاوه بر آنکه امکان استفاده عموم نیز در سطح گسترده از آن وجود دارد.

5- فصلنامه تخصصی پژوهشهای قرآنی

در سال 1373 پژوهشگران و محققان گروه مطالعات و پژوهشهای قرآنی دفتر تبلیغات اسلامی خراسان رضوی که دارای سالها سابقه فعالیت در حوزه تفسیر و علوم قرآنی بودند و در تألیف آثار مشترکی چون تفسیر راهنما، فرهنگ موضوعی تفاسیر و... مشارکت داشتند، با توجه به نیازها و ضرورتهای موجود در عرصه قرآن پژوهی، اقدام به ارائه فصلنامه پژوهشهای قرآنی نمودند که نخستین شماره آن در بهار 1374 منتشر شد.

اهداف فصلنامه

هدف از انتشار فصلنامه به اختصار عبارت است از:
1- گسترش فرهنگ قرآن در جامعه بویژه در میان اقشار دانشور و متخصص.
2- تقویت و پیشبرد دانش ها و معارف قرآن در حوزه و دانشگاه و در میان اقشار فرهیخته کشور.
3- پر کردن خلأ تحقیقاتی موجود در بسیاری از زمینه های ناشناخته معارف و علوم قرآنی.
4- پاسخگویی به شبهات نو پیدا در زمینه قرآن، تفسیر و معارف قرآنی.
5- تلاش در جهت بهره وری بایسته از اندیشه های روزآمد قرآنی.
6- تربیت محققان و نویسندگان متخصص و صاحب نظر در رشته علوم و معارف قرآنی.
فصلنامه پژوهشهای قرآنی که اینک درچهاردهمين سال انتشارش قرار دارد تنها مجله تخصّصی موضوعی درعرصه مطالعات قرآنی درجهان اسلام است که توانسته است با اتکا به استعدادهای موجود قرآن پژوهی و با رویکرد نوگرائی و تحول آفرینی در حوزه های گوناگون، گامهای بلندی را در راستای تحقق اهداف فوق بردارد و افتخار دارد که در فضای مطالعات اسلامی، توفیق یافته است تا توان محققانی را در بستر فراخ وحی جاری سازد و جویندگان معارف قرآنی را از ره آورد این تلاشها بهره مند گرداند ودر این راه تنها به تک نگاریها و مطالعات ناپیوسته و گزارشهای گذرا بسنده نکرده، بخش مهمی از مجال تحقیق را به کاوشهای موضوعی اختصاص دهد..

برخی ویژگیهای فصلنامه پژوهشهای قرآنی

الف. فصلنامه پژوهشهای قرآنی، کاری است تخصصی در زمینه قرآن و مباحث علوم قرآنی که مخاطبان آن، اهل فضل و نظر در علوم اسلامی، فضلای حوزه های علمیه و استادان و دانشجویان رشته های تخصصی علوم قرآنی دانشگاه ها می باشند.
ب. بیشترین بخش هر شماره که دو سوم حجم فصلنامه را تشکیل می دهد، در زمینه یک موضوع ویژه است و بخش دوم هر شماره از فصلنامه به مقالاتی با موضوعات آزاد و تک‌نگاری‌ها اختصاص یافته است. فهرست موضوعات ویژه را در ادامه خواهید دید0
ج. سعی شده است که در بخش مقالات موضوعی، بیش ترین و مهم ترین مسایل مطرح درباره آن موضوع، مورد تحقیق قرار گیرد. به طوری که می توان هر موضوع فصلنامه را، حاوی غنی ترین و متنوع ترین نظریه ها و نظرگاه ها در آن زمینه دانست. این ویژگی، قرآن پژوهان را یاری می دهد تا با مراجعه به هر موضوع، با زوایای مختلف و افقهای گوناگون هر بحث آشنا شوند و از غنای کمی و کیفی مباحث اطمینان یابند.
د. در هر شماره قسمت مقالات موضوعی فصلنامه به طور عمده از سوی محققان تحریریه مجله تحقیق و تدوین شده است و تنها در قسمت مقالات آزاد، از مقالات ارسالی نیز استفاده شده است.
از آغاز انتشار این فصلنامه (بهار1374) تا کنون 53 شماره شامل موضوعات زیر عرضه شده است:
شماره های 1و2 ویژه اسباب نزول
شماره های 3 و4 ویژه قرآن و فقه
شماره های 5- 6 ویژه قرآن و اهل بیت(ع)
شماره های 7- 8 ویژه تفسیرنگاري در قرن چهاردهم
شماره های 9-10 ویژه تفسیر المیزان
شماره های 11-12 ویژه پژوهشهای بایسته قرآني
شماره های 13-14 ویژه فلسفه اخلاق
شماره های 16-15 ویژه انسان شناسی
شماره های 17-18 ویژه استاد مطهری(ره)و قرآن
شماره های 19-20 ویژه امام خمینی(ره) و قرآن
شماره های 21-22 ویژه مبانی فهم قرآن
شماره های 23-24 ویژه امام علی(ع)و قرآن
شماره های25-26 ویژه زن در قرآن(1)
شماره های 27-28 ویژه زن در قرآن (2)
شماره های 29-30 ویژه علامه طبرسی(ره)
شماره های 31 ویژه قرآن، ادیان و فرهنگها(1)
شماره های 32 ویژه قرآن، ادیان و فرهنگها(2)
شماره33 ویژه قرآن، ادیان و فرهنگها(3)
شماره 34 ویژه قرآن و حقوق(1)
شماره 35-36 ویژه قرآن و حقوق(2)
شماره 37-38 ویژه قرآن و آسیب های اجتماعی
شماره39-40 ویژه فهرست ده سالانه و نگاهی به ربع قرن تلاش قرآنی دفتر تبلیغات اسلامی
شماره 41 ویژه نامه ابوالفتوح رازي(ره)
شماره های 42-43 ویژه ترجمه قرآن(1)
شماره44 ویژه ترجمه قرآن(2)
شماره 45 ویژه قرآن و مسائل جامعه معاصر
شماره های 46-47 ویژه وحی و پیامبری (به مناسبت سال پیامبر اعظم(ص)
شماره 48 ویژه قرآن وخانواده (1)
شماره 50-49 ويژه قرآن و خانواده (2)
شماره 52-51 ويژه قرآن و حجاب
شماره 53 ويژه تفاسير معاصر شيعه

پروژه های پژوهشي

درسالهای اخیر چندین پروژه تحقیقاتی درعرصه قرآن درگروه یادشده انجام شده ومی شود که فهرست مهمترین آنها به قرار ذیل است:
1. بررسی و شناسائی بایسته های قرآن پژوهی
2. جریان شناسی تأویل گرائی و رویکردهای گوناگون آن
3. اصول ارتباطات از دید گاه قرآن کریم
4. ساخت و معنای ایمان درقرآن با رویکرد به کلام شیعی
5. جریان شناسی آراء ومکاتب تفسیری بر پایه تعلیل و تحلیل نحوی و بلاغی
6. چالشهای نظری اعجاز از دوره کهن تاکنون
7. تهاجم فرهنگی و راهکارهای مقابله با آن در پرتو قرآن و حدیث
8. جامعه شناسي مدينه در عصر نزول قرآن
گروه پژوهشهای قرآنی علاوه بر فعالیتهای یاد شده نسبت به برگزاری نشستها ودیدارهای علمی چندی با حضور صاحب نظران اقدام کرده و با بسیاری ازمراکز علمی و پژوهشی تعامل و همفکری داشته و در انجام همایشها و مناسبتهای فرهنگی گوناگون نیز همکاریهای داشته است.